1. Inleiding
Yuval Noah Harari is een fenomeen. Van zijn superhit: Sapiens: een korte geschiedenis van de mensheid (Harper, 2015) zijn wereldwijd meer dan 25 miljoen exemplaren verkocht en lanceerde Harari van geschiedenisprofessor aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem tot een publieke intellectueel met een mondiale impact. Hij vraagt hoge spreekkosten voor korte gesprekken over onderwerpen als de oorsprong van de mensheid, over AI en het lot van de mensheid, en ontvangt lof van bekende figuren als Barack Obama en Bill Gates. Zijn vierde boek, Nexus: een korte geschiedenis van informatienetwerken van het stenen tijdperk tot AI (Random House, 2024), bouwt voort op zijn eerdere drie werken. Harari presenteert grootse ideeën die populair zijn bij lezers.
2. Het boek Sapiens
Sapiens vertelt een verhaal over de mensheid. Het begint met verschillende soorten mensen die onopvallend leven tussen de andere dominante levensvormen van hun tijd. Harari identificeert de belangrijkste veranderingen: De eerste is de cognitieve revolutie, het moment waarop we niet langer een van de vele soorten mensen waren (zoals Homo erectus, Homo neanderthalensis, Homo Floresiensis, enz.) en echt Homo Sapiens (wijze mensen) werden. We ontwikkelden taal en mythen, en er was de geboorte van religie, wat Harari ziet als een van de krachtigste organiserende principes voor de samenleving. Vervolgens komt de landbouwrevolutie (Die Harari karakteriseert als de domesticatie van de mens door tarwe)2, de eenwording van de mensheid, en ten slotte de wetenschappelijke Revolutie, die de mensheid op koers zet naar vrede, welvaart of mogelijk onze vernietiging door wanbeheer van onze leefgebieden en het opgeven van onze menselijkheid door samen te smelten met technologie. Het is een razend populair verhaal over een onbeduidende aap die een raketrit maakt om de dominante soort op aarde te worden, maar gedoemd is tot een beschamend korte regeerperiode op de onbegrijpelijke tijdschaal van de geschiedenis.
Het is een razend populair verhaal over een onbeduidende aap die een raketrit maakt om de dominante soort op aarde te worden…
3. Het Boek Nexus
In Nexus legt Harari uit dat informatienetwerken mensen veel macht geven door samenwerking, maar waarschuwt dat deze systemen kwetsbaar zijn voor onverstandig gebruik. 3 De steeds betere informatiesystemen, van mensen tot machines, zorgen ervoor dat we ons van de gevaren van AI-algoritmen bewust worden. Deze algoritmen geven voorrang aan betrokkenheid bij sociale media boven een echte bijdrage aan de stabiliteit van de samenleving. Onze voorouders ontwikkelden eenvoudige systemen en versnelden die via informatiestrategieën naar een existentiële dreiging die we zelf ontworpen hebben”.
GK Chesterton schreef ooit dat er niet zoiets kan bestaan als iemand die gespecialiseerd is in het universum. Harari’s carrière is erop gebaseerd om dat nou net te proberen. Hij voelde zich naar verluidt ongemakkelijk bij de manier waarop het academische leven hem in de richting van een grotere specialisatie in zijn vakgebied, de middeleeuwse oorlogsgeschiedenis, dreef en wilde een denker worden die het grote geheel ziet. Helaas beschikken individuen doorgaans niet over de tijd of de mogelijkheden om zich te specialiseren in de volledige menselijke geschiedenis, terwijl zij tegelijkertijd een scherp inzicht in toekomstige ontwikkelingen behouden. Zoals Harari toegaf in een lezing met antropoloog Jared Diamond: “Het echte grote probleem bij het beantwoorden van grote vragen is dat je meestal de geaccepteerde methodologie van wetenschappelijk onderzoek niet kunt gebruiken, omdat je een groot deel van de tijd niet echt kunt weten waar je het over hebt”.6
4. Kritiek op Harari
Zijn doel is het grote geheel, en daarom zijn discrepanties in details te verwachten. Er is echter een verschil tussen een paar onschuldige onjuistheden enerzijds en anderzijds het achterlaten van enorme hiaten in de analyse, terwijl er kritische fouten gemaakt worden. Zijn meest uitgesproken critici komen voort uit de academische gemeenschap en beweren dat Harari voortbouwt op het werk van anderen zonder de juiste bronvermelding, terwijl hij de gevestigde wetenschap negeert om zijn grotere verhaal te dienen. Een criticus wees erop dat het eerste hoofdstuk van Sapiens slechts één eindnoot bevat.
Harari beweert bijvoorbeeld dat we genetisch vergelijkbaar zijn met Neanderthalers en moderne chimpansees.
Antropoloog CR Hallpike levert vernietigende kritiek op Harari en Sapiens.8 Harari beweert bijvoorbeeld dat we genetisch vergelijkbaar zijn met Neanderthalers en moderne chimpansees. Hij benadrukt dat hoe dichter we naar de apenmaatschappij kijken, hoe minder verschillen we tussen ons en hen zullen vinden.9 Hallpike corrigeert Harari en schrijft dat het onderzoek bewijst dat juist het tegenovergestelde waar is; oppervlakkige overeenkomsten vertroebelen het feit hoe radicaal verschillend mensen en apen zijn.10 Uit het meest recente onderzoek blijkt dat de fundamentele cognitieve en communicatiecapaciteiten van jonge menselijke kinderen en onvolwassen chimpansees aanzienlijk verschillen. Hallpike zegt het heel direct: “Als Harari’s feiten kloppen, zijn ze meestal niet nieuw. Maar als hij zelf iets probeert uit te leggen, maakt hij vaak fouten, soms zelfs grote fouten”. 11
5. Harari’s kijk op religie
In elk boek integreert Harari de discussie over religies als nuttige ficties die vroege samenlevingen binden en diepere verbindingen creëren, waardoor grotere samenlevingen buiten de familiegroepen van jager-verzamelaars mogelijk worden. Harari gelooft dat alle religies mythen zijn. Mythen en ficties zijn een belangrijk thema in zijn geschriften, en naast religies beschouwt hij ook moraal-, geld-, naties- en bedrijfsmythen. Hij definieert religie als “een systeem van menselijke normen en waarden dat gebaseerd is op het geloof in een bovenmenselijke orde.”12 Een religie moet aan twee voorwaarden voldoen:
- Het is een compleet systeem van regels en waarden, niet zomaar één losse gewoonte of overtuiging.
- Het zegt dat het gebaseerd is op bovennatuurlijke wetten, niet op menselijke beslissingen”.13
Mythen waren eerst lokaal en exclusief voor kleine gemeenschappen, dus de opkomst van “universele en missionaire”-religies vertegenwoordigt een vooruitgang die leidt tot de kracht van religie om mensen over naties en culturen heen te verenigen.14
Religieuze overtuigingen zijn intersubjectieve informaties die ontstaan binnen een communicatienetwerk en die het bewustzijn van meerdere mensen met elkaar verbindt. De overtuigingen van enkelen hebben geen effect; alleen wanneer een groot deel van de samenleving de mythe aanneemt, blijft deze informatie bestaan. Als de grotere samenleving van gedachten verandert, muteert of sterft het idee. Animisme, polytheïsme, dualisme en monotheïsme zijn allemaal fantasieën die hun doel dienden als intersubjectieve informatie om gemeenschappen te binden.
Harari’s eigenaardige gewoonte om brede en niet-ondersteunde beweringen te doen, strekt zich ook uit tot zijn discussies over religie. Aan het begin van Sapiens stelt hij zonder bron: “De meeste geleerden vinden dat animistische overtuigingen gebruikelijk waren onder oude verzamelaars”. Animisme (van ‘anima,’ ‘soul’ of ‘geest’ in het Latijn) is de overtuiging dat bijna elke plaats, elk dier, elke plant en elk natuurlijk fenomeen bewustzijn en gevoelens heeft, en rechtstreeks met mensen kan communiceren.”16 Maar na twee pagina’s waarin hij de aard van animistische culturen bespreekt, ondermijnt hij zijn stelling: “Elke poging om de specifieke kenmerken van archaïsche spiritualiteit te beschrijven is zeer speculatief…. Het is beter om eerlijk te zijn en toe te geven dat we alleen de meest wazige opvattingen hebben over de religies van oude verzamelaars”.17
6. Monotheïsme
Harari beschouwt religieuze overtuigingen als vanzelfsprekend vals, ongeacht hoe hardnekkig ze ook zijn en of die overtuigingen de samenleving ten goede komen of niet. Religieuze ideeën evolueerden naarmate hun sociale functie evolueerde. In veel samenlevingen wordt een ontwikkeling waargenomen van animisme via polytheïsme naar monotheïsme. Harari karakteriseert deze religieuze transities als een evolutionair proces dat vergelijkbaar is met de toenemende complexiteit in biologische systemen door natuurlijke selectie. Het is echter belangrijk te benadrukken dat dergelijke ontwikkelingen niet universeel of lineair verlopen, maar sterk afhankelijk zijn van culturele, sociale en historische contexten. De opkomst van het monotheïsme uit een polytheïstische wereld, de vestiging van het jodendom en de geboorte van het christendom – drie gebeurtenissen van monumentaal belang voor de wereldgeschiedenis – worden behandeld slechts vier paragrafen van Sapiens18 (vergeleken met vijf pagina’s die hij wijdt aan de oprichting van het Boeddhisme,19wat van groter persoonlijk belang is voor Harari).
Zijn website benadert Harari als filosoof, wat de vraag oproept hoe hij het monotheïsme als een mythe kan afdoen zonder interactie met de meest fundamentele filosofische beweringen van theïstische filosofen. Theïsme biedt betere antwoorden op vragen over waarom er iets is in plaats van niets, de verklaring van objectieve morele feiten en plichten, de schepping ex nihilo (het universum dat uit het niets ontstaat). Verder de verfijning van de initiële omstandigheden van het universum dat het universum leven toelaat, de opkomst van leven uit het niet-leven, de opkomst van geesteswetenschap, enzovoort. Theïstische filosofen stellen dat niet-theïstische verklaringen de kracht missen om de ervaring van het menselijk bestaan voldoende te verklaren. Monotheïsme is niet het evolutionaire bijproduct van animisme en polytheïsme. Het is de expliciete correctie van die opvattingen.
In Homo Deus probeert Harari animistische thema’s in het Genesis-verhaal te verwerken alsof het overblijfselen zijn van een ouder geloof.
In Homo Deus probeert Harari animistische thema’s in het Genesis-verhaal te verwerken alsof het overblijfselen zijn van een ouder geloof. Het Bijbelse scheppingsverhaal is echter fundamenteel anders dan traditionele mythen, die vaak chaos en strijd tussen goden beschrijven. Het Genesisverhaal is een daad van geordende schepping door een transcendente persoonlijke Schepper die los staat van Zijn materiële schepping. Monotheïsme transformeert de wereld, een openbaring die natuurlijke gebeurtenissen demystificeert als goddelijk van aard, het idee van spirituele rotsen en bomen weerlegt, het pantheon van goden weggooit en een almachtig wezen in het centrum van ons begrip van het leven plaatst.
7. Christendom
Harari karakteriseert het begin van het christendom als een groep mensen die een revolutionaire rabbijn blijven aanbidden waarvan ze niet konden accepteren dat hij dood was, met het argument dat opstandingsverslagen een coping-mechanisme zijn van de volgelingen van Jezus nadat hij er niet in was geslaagd zijn belofte van een koninkrijk op aarde na te komen voordat hij stierf.21 Harari schrijft: “in een van de vreemdste wendingen uit de geschiedenis nam deze esoterische Joodse sekte het machtige Romeinse Rijk over”.22
Is het mogelijk dat het onverklaarbare succes van het christendom voortkomt uit een nog meer en zeer reële onverklaarbare gebeurtenis? Historicus NT Wright beschrijft details in zijn boek De opstanding van de Zoon van God, hoe de opstanding van Jezus een draaipunt in de theologie vertegenwoordigt, waardoor ons begrip van belangrijke religieuze concepten wordt getransformeerd en een krachtige nieuwe manier wordt geïntroduceerd om de relatie van de mensheid tot leven en dood te begrijpen. Deze radicale veranderingen zouden onmogelijk te verklaren zijn zonder een lichamelijke opstanding.23
Harari bespreekt de apostel Paulus zonder al te diep na te denken over zijn sceptische verleden en transformatie. Uit het bewijsmateriaal blijkt echter dat Paulus zijn geloof veranderde nadat hij een opgestane Jezus had ontmoet. Noch Paulus, noch Jezus’ broer Jakobus pasten in de vorm van gelovigen die zich vastklampen aan de nagedachtenis van een geliefde dode leider. Ze verwierpen de goddelijkheid van Jezus tijdens Zijn leven, maar omarmden deze na de opstanding en werden leiders in de snelgroeiende beweging die werd gekenmerkt door wonderbaarlijke werken die getuigden van de opstanding als een ware gebeurtenis. De sceptische nieuwtestamentische geleerde Bart Ehrman erkent dat we op betrouwbare wijze kunnen weten dat het opstandingsverhaal de basis is van het Christelijk geloof, dat Ehrman verwerpt en schrijft: “Waar het christendom begon was het Geloof in de opstanding. Het was niets anders. Volgelingen van Jezus gingen geloven dat hij naar de hemel was opgestegen”.24 Het christendom is een geloof dat gebaseerd is op een gebeurtenis die de wereld heeft getransformeerd. Het afwijzen van dit alles als een door verdriet veroorzaakte waanvoorstelling biedt onvoldoende verklarende reikwijdte en kracht voor de gebeurtenissen na de opstanding.25
9. ‘Werken’ van Christenen
In Nexus besteedt Harari veel ruimte aan het beschrijven hoe het vertrouwen in de onfeilbaarheid van christelijke leiders, gecombineerd met de kracht van een valse maar wellustige boodschap, tot een verschrikkelijk kwaad leidde: de Europese heksenjachten van de 15e en 16e eeuw, die het leven kostten aan 40.000 tot 50.000 onschuldige mannen, vrouwen en kinderen. Harari beweert dat christenen in een koorts van marteling en moord terechtkwamen, gedreven door een wijdverspreid boek, door de vooruitgang in de boekdrukkunst, waarbij het christendom werd gecombineerd met folklore om enorme aantallen mensen ervan te overtuigen dat er een leger satanische heksen onder hen leefde.26 Andere kwaden ontstonden ook door fouten, zoals de kruistochten en de inquisities. Dit alles toont volgens Harari aan dat religieuze gelovigen vatbaar zijn voor manipulatie in de richting van haat, angst en geweld. Helaas zijn er door christenen veel fouten gemaakt
Door zich te concentreren op zijn kritiek op het christendom verdoezelt hij een belangrijk punt. Ondanks onbetwistbare en bepaalde episoden van kwaad verbeterde het christendom (op de juiste manier beoefend) de wereld, door de morele en intellectuele fundamenten te leggen die moderne democratieën, universiteiten zouden creëren en mensenrechtenbewegingen zouden inspireren. In Dominion beschrijft historicus Tom Holland hoe Paulus van Tarsus stelde dat Gods boodschap voor iedereen geldt, dankzij Jezus’ dood en opstanding. Volgens Paulus maakt het in Christus niet uit of iemand Jood, Griek, slaaf, vrij, man of vrouw is: allen zijn gelijk. 27
Harari vraagt zich af hoe het christendom zich zo snel verspreidde en zo lang duurde. Misschien hielp het dat vroege gelovigen zich onderscheidden in hun egalitaire (Het betekent dat je streeft naar gelijke behandeling en gelijke rechten voor alle mensen) karakter 28 en liefdadigheidswerk dat duizenden mensen voedt29 en het redden van kinderen die buitengesloten zijn om te sterven door blootstelling aan de groteske Romeinse praktijk van het zich ontdoen van ongewenste kinderen.30 Christenen dienden God door de armen en machtelozen te dienen, wat leidde tot de opening van vroege versies van ziekenhuizen31 waar zelfs mensen met lepra welkom waren om voor zorg te komen. Het verlangen om Gods geschapen orde te begrijpen, leidde tot de oprichting van universiteiten32 waarvan de eerste in 1088 werd opgericht in Bologna, Italië. Door te beweren dat het eeuwen later was toen mensen de banden van religieuze aanspraken op onfeilbaarheid verwierpen, negeert Harari mannen als Peter Abelard (1079–1142 n.Chr.), die in het begin van de 12e eeuw schreef: “niets kan worden geloofd tenzij het voor het eerst wordt begrepen”33 en “Door te twijfelen komen we tot onderzoek en door onderzoek ontdekken we de waarheid”34. Abélard beschouwde dialectische dispuut ook als essentieel voor het trainen van de geest. Harari kiest er op bizarre wijze voor om Amerigo Vespucci te prijzen als de eerste moderne man, omdat hij aan het einde van de 16e eeuw onwetendheid over een kwestie heeft toegegeven.
10. De Canon
Zelfcorrigerende mechanismen zijn een belangrijk onderdeel van sterke informatiesystemen ???? Nexus, en een belangrijk onderdeel van Harari’s kritiek op religie. Hij beschuldigt religieuze geloofssystemen ervan prioriteit te geven aan de onfeilbaarheid van informatie, het idee dat informatie en bronnen absoluut vertrouwen kunnen genieten, wat een sterk verenigend element biedt aan gemeenschappen die groter zijn geworden dan de kleine jager-verzamelaarsgemeenschappen van onze voorouders. Religie zorgt voor orde en een gemeenschappelijk wereldbeeld, maar naarmate omstandigheden veranderen of kennis zich opstapelt, wordt toewijding aan onfeilbaarheid een zwakte.
Zijn voornaamste voorbeeld voor dit proces is het onvermogen van de Joodse sabbat- en tempelwetten om zich na de val van Jeruzalem te vertalen in steeds modernere gemeenschappen. Naarmate de cultuur complexer werd, geldt dat ook voor de vraag wat werken op de sabbat inhoudt. Kan iemand toiletpapier scheuren of op liftknoppen drukken en de sabbat houden? De poging om deze vragen te beantwoorden, vereist het wijzigen van Gods onfeilbare woord en het creëren van nieuwe onfeilbare regels die toekomstige onfeilbare wijzigingen zullen vereisen. Harari doet de hele onderneming af als gebrekkig.
Harari maakt een fout wanneer hij dezelfde kritiek uitbreidt naar het heiligverklaringsproces van het Nieuwe Testament. Hij ziet corruptie toen de vroege kerk 1 Timotheüs, een vrouwonvriendelijke en antihomoseksuele tekst volgens Harari, verkoos boven The Acts of Paul and Thecla, een boek dat meer in overeenstemming was met de moderne gevoeligheden en dat vrouwen naar een hoger niveau bracht. Deze willekeurige keuze veranderde de koers van de kerk, weg van de gelijkheid van vrouwen, en leidde tot honderden jaren van mishandeling van vrouwen en de LGBTQ-gemeenschap.
Deze kritiek gaat vaak uit van het idee dat er veel verschillende documenten serieus zijn bekeken en oneerlijk zijn weggelaten. Maar in werkelijkheid zijn ‘De Handelingen van Paulus en Thecla’ en andere boeken (zoals gnostische evangeliën, apocriefe geschriften en wijsheid teksten) nooit echt overwogen om in de Bijbel te komen. De regels waren streng: een boek moest duidelijk verbonden zijn met de apostelen of hun helpers, en het moest zichzelf als betrouwbaar bewijzen. Dat betekent dat de kerk steeds opnieuw keek of deze teksten mensen echt hielpen en levens veranderden binnen de christelijke gemeenschap. Harari’s voorkeur voor ‘The Acts of Paul and Thecla’ ondersteunt op geen enkele manier het idee dat het ten onrechte werd uitgesloten. Craig Blomberg stelt dat de tekst anachronismen en legendarische elementen bevatte, zoals vaak voorkomt in latere werken. Oorspronkelijk uitgesloten boeken als Jakobus, Judas, 2 en 3 Johannes en Openbaring werden uiteindelijk toch opgenomen in de canon. Alle andere verhalen over Jezus, behalve die van Mattheüs, Marcus, Lucas en Johannes, werden gezien als niet betrouwbaar. Het kiezen van de boeken voor de Bijbel was geen willekeurige beslissing, maar een serieuze poging om alleen de echte en betrouwbare verhalen te bewaren. Hiermee voorkwam men dat er steeds meer verzinsels of legendes ontstonden, en bleef men bij wat de eerste christenen van de apostelen vernamen.
11. Het argument van ongeloof
Harari biedt geen argumenten tegen religie, theïsme of christendom die verder gaat dan een argument uit ongeloof. PRECIES!!!! Hij vertrouwt de realiteit van iets buiten de materiële wereld niet en omarmt wat lijkt op een vorm van filosofisch positivisme — het idee dat een verklaring alleen betekenis heeft als deze kan worden geverifieerd door logica of empirische observatie. Daarom worden religieuze of metafysische beweringen volgens een dergelijke opvatting als zinloos beschouwd.37 In de praktijk gold voor Harari: als het niet materialistisch is, is het gewoon niet echt. Dit is geen conclusie die wordt getrokken door middel van gedegen analyse, maar een afwijzing die gebaseerd is op zoiets niet-materialistische en religieuze overtuigingen, namelijk slechte filosofie. En ongeloof! Het positivisme is uiteindelijk zelf weerlegbaar en ondermijnt de noodzakelijke filosofische randvoorwaarden voor effectief empirisch onderzoek. Waarheid is reëel, vindbaar en belangrijk, net als rechtvaardigheid, liefde, moed en deugd. Deze manier van denken (agressief positivisme) kan niet uitleggen hoe rijk en vol het menselijk leven is.
Het is niet mogelijk om in dit stuk alles wat Harari over religie zegt helemaal te onderzoeken. Mijn doel is beperkter. Ik wil vooral duidelijk maken dat twee dingen tegelijk waar kunnen zijn: Yuval Noah Harari is slim en kan goed uitleggen, maar hij maakt ook slordige fouten. Dat komt doordat hij de werkelijkheid te simpel ziet en zich richt op te grote verhalen.
Details lijken hem te vervelen. Hij is een natuurlijke verhalenverteller die door zijn enthousiaste fans tot moderne profeet is verheven. Maar om een kritische geleerde te citeren: “Hij is echt de slechtste profeet die ik ooit heb gelezen.”38
12. Samenvatting
Dit artikel biedt een kritische evaluatie van Yuval Noah Harari, een invloedrijke publieke intellectueel en auteur van bestsellers zoals “Sapiens” en “Nexus”. Het bespreekt zijn grote visies over de menselijke geschiedenis en informatienetwerken, maar het wijst ook op tekortkomingen in zijn wetenschappelijke nauwkeurigheid en interpretaties, met een bijzondere focus op zijn kijk op religie en het christendom.
- Harari’s populariteit en visie: Harari is wereldwijd bekend om zijn brede verhalen over menselijke oorsprong, cognitieve en landbouwrevoluties, en informatienetwerken, waarmee hij een publiek intellectueel is geworden met grote invloed. 1 2
- Kritiek op wetenschappelijke nauwkeurigheid: Academische critici wijzen op onjuiste feiten, onvoldoende bronvermelding en het negeren van gevestigde wetenschap in Harari’s werk, met name in “Sapiens”. 3 4
- Religie als mythe: Harari beschouwt religies als nuttige ficties en mythen die samenlevingen organiseren, maar behandelt religie als inherent vals en reduceert complexe geloofssystemen tot evolutionaire sociale constructies. 5 6
- Monotheïsme en theïsme: Hij ziet monotheïsme als een natuurlijke evolutie uit animisme en polytheïsme, zonder diepgaande filosofische interactie, terwijl theïstische filosofen juist fundamentele existentiële vragen adresseren. 7 8
- Behandeling van het christendom: Harari beschrijft het christendom als een esoterische sekte met een sceptische kijk op de opstanding van Jezus, terwijl andere historici en theologen het succes en de transformatieve impact van het geloof benadrukken. 9 10
- Christendom en maatschappelijke impact: Ondanks kritiek op episodes van geweld zoals de heksenjachten, erkent het artikel dat het christendom ook fundamenten legde voor democratie, universiteiten en mensenrechten, evenals liefdadigheidswerk en zorg voor de armen. 11 12
- Canonvorming en kritiek: Harari bekritiseert de canonvorming van het Nieuwe Testament als willekeurig en bevooroordeeld, maar het artikel weerlegt dit door te wijzen op strenge criteria en historische context voor de selectie van geschriften. 13 14
- Harari’s filosofische uitgangspunten: Zijn afwijzing van religie is gebaseerd op een filosofisch positivisme dat alleen materiële en empirisch verifieerbare verklaringen erkent, wat volgens het artikel zelf een zwakke en onhoudbare filosofie is. 15 16
Literatuurverwijzingen:
- Darshana Narayanan, “De gevaarlijke populistische wetenschap van Yuval Noah Harari,” Actualiteiten, 6 juli 2022, https://www.currentaffairs.org/news/2022/07/the-dangerous-populist-science-of-yuval-noah-harari.
- Yuval Noah Harari, Sapiens: een korte geschiedenis van de mensheid (Harper, 2015), 81.
- Yuval Noah Harari, Nexus: een korte geschiedenis van informatienetwerken van het stenen tijdperk tot AI (Willekeurig huis 2024), xiv.
- GK Chesterton, Eugenetica en ander kwaad (Cassell en bedrijf, 1922), 58.
- Ian Parker, “Yuval Noah Harari’s History of Everyone, Ever,” The New Yorker, 10 februari 2022, https://www.newyorker.com/magazine/2020/02/17/yuval-noah-harari-gives-the-really-big-picture.
- Mauricio Meglioli, Het ongelooflijke verhaal van Sapiens (Mauricio Meglioli, 2022), 73.
- Meglioli, Het ongelooflijke verhaal van Sapiens, 74.
- R. Hallpike, “Een reactie op Yuval Noah Harari’s ‘Sapiens: A Brief History of Humankind,’” New English Review, december 2017, https://www.newenglishreview.org/articles/a-response-to-yuval-hararis-sapiens-a-brief-history-of-humankind/.
- Harari, Sapiens, 38.
- Hallpike, “Een reactie op Yuval Noah Harari’s ‘Sapiens.’”
- Hallpike, “Een reactie op Yuval Noah Harari’s ‘Sapiens.’”
- Harari, Sapiens, 210.
- Harari, Sapiens.
- Harari, Sapiens, 210–211.
- Harari, Sapiens, 117.
- Harari, Sapiens, 54.
- Harari, Sapiens, 55.
- Harari, Sapiens, 217.
- Harari, Sapiens, 223–27.
- Yuval Noah Harari, Homo Deus: Een korte geschiedenis van morgen (Harper, 2017), 76–78.
- Harari, Nexus, 379.
- Harari, Sapiens, 218.
- T. Wright, De opstanding van de Zoon van God (Fortpers, 2003), 6–10.
- Bart Ehrman, “An Easter Reflection,” The Bart Ehrman Blog: The History and Literature of Early Christianity, 1 april 2018, https://ehrmanblog.org/an-easter-reflection-2018/#:~:text=What%20started%20Christianity%20was%20the,they%20saw%20Jesus%20alive%20afterward.
- Zie de werken van William Lane Craig en Gary Habermas over argumenten voor de opstanding van Jezus als een gebeurtenis in de geschiedenis.
- Harari, Nexus, 94–96.
- Tom Holland, Dominion: hoe de christelijke revolutie de wereld opnieuw maakte (Basisboeken, 2019), 87.
- Holland, Dominion, 94–95, 100; Karen Armstrong, Bloedvelden: religie en de geschiedenis van geweld (Ankerboeken, 2015), 142–43.
- Armstrong, Velden van bloed, 149.
- Holland, Dominion, 143.
- Holland, Dominion, 142.
- Holland, Dominion, 237.
- James Hannam, Het ontstaan van de wetenschap: hoe de christelijke middeleeuwen de wetenschappelijke revolutie lanceerden (Regnery, 2011), 43.
- Hannam, De Genesis of Science, 50.
- Craig L. Blomberg, De historische betrouwbaarheid van het Nieuwe Testament: uitdagingen tegen evangelische christelijke overtuigingen tegengaan (B&H Academisch, 2016), 586–87.
- Iraneus, Tegen ketterijen 1.8.1, circa 180 n.Chr.
- Thomas Uebel, “Wenen Circle”, De Stanford Encyclopedia of Philosophy (editie zomer 2024), red. Edward N. Zalta en Uri Nodelman, geraadpleegd op 29 oktober 2025, https://plato.stanford.edu/archives/sum2024/entries/vienna-circle/.
- Andrew Orlowsky, “The Misanthropic History Man,” The Critic, maart 2024, https://thecritic.co.uk/issues/march-2024/the-misanthropic-history-man/.
Dit Engelse artikel van de auteur Jay Watts is vertaald door Gerard Feller. Jay Watts is de oprichter en president van Merely Human Ministries, Inc., een organisatie die zich inzet voor het toerusten van christenen en pro-life pleitbezorgers om de intrinsieke waardigheid van al het menselijk leven te verdedigen.



